Cemal Süreya’nın şiir dünyasında bazı kelimeler yalnızca bir şeyi anlatmaz; okurun zihninde yeni kapılar açar. İlk bakışta anlaşılmaz görünen, sözlüklerde karşılığı bulunmayan bu kelimeler, zamanla güçlü imgelere dönüşür. “Üvercinka” da Türk şiirinin en özgün sözcüklerinden biri olarak bu anlayışın dikkat çekici örneklerinden biridir. Peki Cemal Süreya bu kelimeyi nasıl oluşturdu, ne anlatmak istedi ve neden ilk şiir kitabına bu adı verdi?
Üvercinka Ne Demek?
“Üvercinka”, Cemal Süreya’nın kendine özgü şiir dili içinde oluşturduğu, kesin ve yerleşik bir sözlük anlamı bulunmayan bir kelimedir. Şair, sözcüğü açıklarken onu güvercinle ilişkilendirir ve bir kadın adı olarak tanımlar. Ayrıca kelimenin barış, aşk ve şiir anlayışıyla bağlantısına dikkat çeker. Bu nedenle Üvercinka’yı yalnızca tek bir kelimenin karşılığıyla açıklamak, taşıdığı çağrışımları sınırlandırmak olur. Cemal Süreya’nın kelimeye ilişkin açıklamasına yer veren kaynak sözcüğün hem şiir anlayışıyla hem de şairin özel hayatıyla ilişkili olduğunu aktarır.
Kelimenin gücü, tam olarak ne anlama geldiğinin kesin biçimde söylenememesinden gelir. Okur, “Üvercinka” sözcüğünü duyduğunda güvercini, sevgiliyi, özgürlüğü ve aşkı düşünebilir. Ancak bunların hiçbiri kelimenin bütün anlamını tek başına karşılamaz. Üvercinka, tanımı tamamlanmış bir sözcükten çok, okurun zihninde anlam kazanan şiirsel bir imgedir.
Cemal Süreya, Üvercinka Kelimesini Nasıl Oluşturdu?
Üvercinka kelimesinin kökeni konusunda en çok öne çıkan açıklama, güvercin sözcüğüyle kurduğu ilişkidir. Cemal Süreya, kelimeyi “güvercinle karışık bir ad” olarak tanımlar. Bu açıklama, sözcüğün çağrışım dünyasını anlamak açısından önemlidir. Bununla birlikte Üvercinka’nın standart Türkçede belirli bir ekleme kuralıyla türetilmiş, sözlük anlamı kesinleşmiş bir kelime olduğunu söylemek doğru olmaz.
Kelimenin sonundaki “-ka” bölümüne ilişkin çeşitli yorumlar da bulunur. Bazı açıklamalarda bu bölümün Slav dillerindeki küçültme veya sevimlilik bildiren eklerle ilişkili olabileceği belirtilir. Ancak bu yorumun, Cemal Süreya’nın kelimeyi oluştururken kesin olarak böyle bir dil bilgisi kuralını izlediğini kanıtlamadığını belirtmek gerekir. Şairin kelimeye ilişkin kendi açıklaması, varsayımsal etimolojik çözümlemelerden daha sağlam bir başlangıç noktasıdır.
Burada önemli olan, kelimenin dil bilgisi bakımından eksiksiz bir çözümlemesini yapmaktan çok, şairin Türkçenin alışılmış sözcük düzenini nasıl zorladığını görmektir. Cemal Süreya, tanıdık bir kelimenin seslerini ve çağrışımlarını dönüştürerek okurun daha önce karşılaşmadığı bir ifade yaratır. Böylece kelime, yalnızca bir nesneyi veya kişiyi adlandırmakla kalmaz; şiirin atmosferini de kurmaya başlar.
Üvercinka Neden Cemal Süreya’nın İlk Şiir Kitabına Ad Oldu?
Cemal Süreya’nın ilk şiir kitabı Üvercinka, Şubat 1958’de Yeditepe Yayınları tarafından yayımlandı. Kitap, adını aynı başlığı taşıyan şiirden alıyordu. Üvercinka’nın kitap adı olarak seçilmesi, daha en başından okura şairin alışılmış anlatım kalıplarının dışına çıkacağını gösteriyordu. Kitabın yayımlanış öyküsü ve adlandırılması üzerine kaynak, bu başlığın hem şiirin dil anlayışını hem de şairin özel dünyasını yansıttığını aktarıyor.
Cemal Süreya, şiirinin kelimeleri zorlayan bir şiir olduğunu özellikle vurgular. Bu açıdan Üvercinka, yalnızca kulağa farklı gelen bir başlık değildir; kitabın poetikasına, yani şiir anlayışına açılan bir kapıdır. Şair, sözcükleri hazır anlamlarıyla kullanmak yerine onları yeni ilişkiler içinde düşünür. Böylece okurun alışılmış dil algısını sarsar ve ona farklı bir okuma deneyimi sunar.
Kelimenin arkasında özel bir yaşantının bulunduğu da aktarılır. Süreya, kitabın adını seçmesinin ikinci nedeninin kişisel olduğunu belirtmiştir. Ancak bu özel nedenin bütün ayrıntıları kesin biçimde bilinmediğinden, farklı aşk hikayelerini veya belirli bir kişiyi kelimenin tek ve tartışmasız kaynağı olarak göstermek doğru olmaz. Üvercinka’nın kişisel bir anlam taşıması ile şiirsel açıdan bağımsız bir imgeye dönüşmesi, birbirini dışlayan durumlar değildir.
Cemal Süreya’nın Kelime Oyunu: Kelimelerle Yeniden Başlamak
Cemal Süreya’nın şiir anlayışını anlamak için Üvercinka’yı yalnızca bir kelime olarak değil, onun dil ile kurduğu ilişkinin bir örneği olarak değerlendirmek gerekir. Şair, Türkçenin gündelik hayatta kullandığı kelimeleri şiire taşırken bunların alışılmış anlamlarını da dönüştürür. Beklenmedik sözcük birliktelikleri, şaşırtıcı imgeler ve farklı çağrışımlar aracılığıyla dilin ifade imkanlarını genişletir.
Bu yaklaşım, 1950’li yıllarda belirginleşen İkinci Yeni şiir hareketinin yenilikçi arayışlarıyla da ilişkilidir. İkinci Yeni şairleri, geleneksel şiirin açık ve doğrudan anlatımından uzaklaşarak imgeye, çağrışıma ve dilin alışılmadık kullanımlarına ağırlık verdi. Cemal Süreya‘da şiirlerinde anlamı her zaman tek bir açıklamaya bağlamayan, okurun yorumuna alan açan bir anlatım geliştirdi.
Üvercinka bu anlayışın güçlü bir örneğidir. Kelimeyi ilk kez duyan bir okur, onun tam olarak neyi anlattığını öğrenmek isteyebilir. Fakat şiir açısından asıl mesele, kelimenin sözlükteki karşılığını bulmak değildir. Asıl mesele, bu kelimenin okurda hangi duyguları ve düşünceleri uyandırdığıdır. Bir sözcük, anlamını yalnızca tanımından değil, içinde yer aldığı şiirden ve okurda bıraktığı izden de kazanabilir.
Bu nedenle Cemal Süreya’nın dil laboratuvarında kelimeler, üzerinde oynanıp bırakılan araçlar değildir. Onlar şiirin duygusunu taşıyan, bazen alışılmış anlamlarını kaybederek yeni anlamlar kazanan canlı yapılardır. Üvercinka’nın kalıcılığı da yalnızca farklı bir sözcük olmasından değil, şiirin bütünü içinde kazandığı duygusal ve estetik derinlikten kaynaklanır.
Üvercinka Bir Kelimeden Daha Fazlası mı?
Üvercinka’nın yıllar boyunca merak uyandırmasının nedeni, okura tek bir doğru cevap sunmamasıdır. Kelimeyi yalnızca güvercinle, yalnızca aşkla veya yalnızca şairin özel hayatıyla açıklamak, onun şiirsel imkanlarını daraltır. Üvercinka, bu çağrışımları bir araya getirebilir ama hiçbirine bütünüyle indirgenemez.
Cemal Süreya’nın başarısı, Türkçede daha önce bulunmayan bir sözcük üretmesinden ibaret değildir. Önemli olan, bu sözcüğü şiirin içinde yaşayabilen bir imgeye dönüştürmesidir. Yeni bir kelime yaratmak tek başına yeterli değildir; o kelimenin okurda duygu, düşünce ve hayal uyandırması gerekir. Üvercinka, bu açıdan dilin yalnızca iletişim kurmak için değil, henüz adı konmamış duyguları ifade etmek için de kullanılabileceğini gösterir.
Belki de Üvercinka’nın kesin bir sözlük anlamına sahip olmaması bir eksiklik değil, şiirsel gücünün temelidir. Çünkü bazı duygular, herkesin aynı şekilde anlayacağı bir tanıma sığmaz. Bazı kelimeler ise tam da bu yüzden doğar: Anlatılması zor olanı anlatabilmek, söylenemeyeni hissettirebilmek için.
Cemal Süreya’nın Üvercinka’sı, okura yalnızca bir kelimenin nereden geldiğini değil, dilin sınırlarının nasıl genişletilebileceğini de gösterir. Bazen bir şair, yeni bir kelime yaratmaz yalnızca; o kelimeyle birlikte yeni bir hissetme ve düşünme biçimi de yaratır.
0 Comments